Bijwerkingen van corticosteroïden bij chronisch gebruik

Hendrik Jan de Vries

Expert in overheidscommunicatie en voorlichting

Je staat bij de apotheek, haalt je vaste medicatie en denkt er niet zo veel bij na. Maar wat als je die pillen of inhalator al maanden, of zelfs jaren, slikt?

We hebben het over corticosteroïden. Ze zijn een zegen voor veel mensen met astma, reuma of een chronische ontsteking, maar ze hebben ook een keerzijde.

Laten we eens lekker eerlijk kijken naar wat er gebeurt als je ze langdurig gebruikt. Geen ingewikkelde medische jargon, maar gewoon duidelijk.

Wat zijn corticosteroïden eigenlijk?

Stel je voor dat je lichaam een brandje heeft. Een ontsteking. Corticosteroïden zijn de blusser.

Ze remmen het immuunsysteem waardoor de ontsteking en pijn snel afnemen. Denk aan medicijnen zoals prednison, hydrocortison of medicijnen voor in de longen zoals fluticason (bekend van merken als Flixotide).

Ze zijn super effectief, soms letterlijk levensreddend. Maar net als bij blussen met water: te veel water zorgt voor waterschade. Bij chronisch gebruik – dus dag in, dag uit voor een lange periode – gaan de bijwerkingen een rol spelen. Het lichaam raakt uit balans.

Het zichtbare effect: je uiterlijk verandert

Je merkt het misschien wel als je een kuur prednison hebt gehad, maar bij langdurig gebruik wordt het duidelijker. Je gezicht verandert. Artsen noemen dit een 'maangezicht' (moon face).

Je wangen worden voller en ronder. Daar blijft het niet bij. Je romp lijkt dikker te worden, terwijl armen en benen juist slanker ogen.

Dit fenomeen heet het 'buffelnek-profiel'. Het vet stapelt zich op op plekken waar je het niet wilt. En je huid?

Die wordt dunner en kwetsbaarder. Een onschuldige stoot kan al snel tot een blauwe plek leiden. Jeukende plekken en striae (witte strepen op de huid) kunnen ook opduiken.

Spieren en botten: de verborgen impact

Je voelt je misschien sterker omdat de pijn weg is, maar van binnen gebeurt er wat. Corticosteroïden zorgen ervoor dat je spierweefsel sneller afbreekt.

Je merkt dit vooral in je bovenbenen en armen. Je staat op en voelt een zwakte, alsof je spieren slapper zijn geworden.

Je botten hebben hier ook last van. Door langdurig gebruik kan de botdichtheid afnemen. Osteoporose ligt op de loer. Je botten worden brosser en breken sneller.

Voor vrouwen na de menopauze is dit extra belangrijk om in de gaten te houden. Het is geen fijn idee, maar bewustwording is het halve werk.

Je stofwisseling en suiker

Het is een beetje een cliché, maar het klopt wel: corticosteroïden kunnen je gewicht beïnvloeden.

Je eetlust neemt toe. Je wilt constant eten, vooral dingen die snel suiker bevatten. Combineer dat met een verminderde spiermassa en je ziet de kilo’s aankomen. Daarnaast beïnvloeden ze je bloedsuikerspiegel.

Bij mensen die al diabetes hebben, kan de bloedsuiker flink stijgen. Maar ook bij mensen zonder diabetes kan langdurig gebruik de suikerhuishouding ontregelen. Het is dus slim om je waardes regelmatig te laten checken, zeker als je al een verhoogd risico hebt.

Hart en bloedvaten

Langdurig gebruik van corticosteroïden kan leiden tot diverse bijwerkingen, waaronder een verhoogde bloeddruk. Het vasthouden van vocht speelt hier een rol in.

Je merkt het misschien aan je enkels die wat dikker worden of een strakker gevoel in je schoenen. Je cholesterol kan ook stijgen. Vooral het LDL-cholesterol (het 'slechte' cholesterol) gaat omhoog.

Dit verhoogt op de lange termijn het risico op hart- en vaatziekten.

Het is een sluipend proces, want je voelt het niet direct. Regelmatige controles zijn dus essentieel.

Ogen en huid: kwetsbaarder dan je denkt

Je ogen zijn gevoelig voor steroïden. Vooral bij inhalatiemedicijnen kan het slijmvlies in je mond en keel minder weerstand bieden, wat leidt tot schimmelinfecties (spruw). Maar er is meer.

Langdurig gebruik kan het risico op staar (cataract) en glaucoom (verhoogde oogdruk) vergroten.

Merk je wazig zien of pijn aan je ogen? Laat dit altijd nakijken.

Je huid geneest langzamer. Wondjes blijven langer open en littekens genezen minder mooi. Dit is iets om rekening mee te houden bij kleine ongelukjes of zelfs bij operaties.

Het immuunsysteem en infecties

Doordat corticosteroïden je immuunsysteem onderdrukken, ben je vatbaarder voor infecties. Een simpele verkoudheid kan langer aanhouden of erger worden. Je lichaam is minder goed in staat om virussen en bacteriën direct aan te pakken.

Je merkt het misschien niet direct, maar als je vaak ziek bent of wondjes die niet genezen, kan het door de medicatie komen.

Het is een afweging: de ontsteking remmen betekent helaas ook dat je lichaam minder scherp staat op dreigingen van buitenaf.

Psychische effecten: de rollercoaster

Dit is een aspect dat vaak onderschat wordt. Corticosteroïden kunnen je humeur flink beïnvloeden.

Sommige mensen voelen zich euforisch, anderen worden juist prikkelbaar, angstig of zelfs depressief. Je slaapritme kan verstoord raken, waardoor je minder uitgerust wakker wordt. Bij langdurig gebruik kunnen deze stemmingswisselingen blijvend zijn of verergeren.

Het is belangrijk om dit te bespreken met je arts. Soms is een aanpassing in de dosering of een langzaam afbouwtraject nodig om je gemoedstoestand te stabiliseren.

Hoe ga je hiermee om?

Je hoeft niet direct te stoppen met je medicijnen. Dat is gevaarlijk. Je lichaam is gewend geraakt aan de steroïden en produceert zelf minder cortisol (een natuurlijk steroïd).

Stoppen kan leiden tot ernstige klachten, zoals een bijniercrisis. Daarom moet je altijd onder begeleiding van een arts afbouwen. Maar je kunt wel zelf het een en ander doen:

• Leefstijl: Eet gezond, beweeg regelmatig (zacht voor je botten) en beperk zout om vochtretentie tegen te gaan.
• Suppletie: Vraag je arts naar calcium en vitamine D om je botten te beschermen.
• Monitoring:
Laat regelmatig je bloed, bloeddruk en ogen controleren.