Polyfarmacie bij ouderen: te veel medicijnen tegelijk
Ken je dat? Je bent gezellig op bezoek bij je oom van 78.
Op de keukentafel staat een rijtje pillendozen. Maandag, dinsdag, woensdag… en zo verder. Er staan er wel tien.
"Voor mijn hart, mijn longen, mijn suiker, mijn bloeddruk en om te kunnen slapen", zegt hij erbij.
Dit is geen uitzondering; het is het dagelijks leven voor veel senioren. Dit fenomeen heet polyfarmacie. Het klinkt ingewikkeld, maar het betekent simpelweg: het gebruik van vijf of meer medicijnen tegelijk.
En eerlijk is eerlijk: het is vaak nodig om gezond te blijven. Maar het is ook een riskant spel.
Te veel pillen kunnen juist voor meer problemen zorgen dan ze oplossen.
Laten we dit onder de loep nemen, zonder poespas.
Wat is polyfarmacie eigenlijk?
Er is een groot verschil tussen goede en slechte polyfarmacie. Goede polyfarmacie betekent dat je precies de medicijnen krijgt die je nodig hebt voor je specifieke aandoeningen.
Denk aan een cocktail voor hartfalen of reuma. Als het goed is afgestemd door een arts, is het een zegen. Maar dan is er de slechte variant.
Dit is wanneer je medicijnen slikt die eigenlijk niet meer nodig zijn, of die elkaar in de weg zitten.
Een arts in het ziekenhuis schrijft iets voor, de huisarts doet er nog iets bij, en de specialist voor je nieren voegt ook nog wat toe. Niemand kijkt meer naar het totaalplaatje. De patiënt zelf ziet door de bomen het bos niet meer. Het gevolg?
Een cocktail van chemische stoffen die niet altijd vriendelijk zijn voor je lijf. In Nederland slikt gemiddeld elke zestigplusser zo’n zeven medicijnen per dag. Een nummer om rekening mee te houden.
Waarom gebeurt dit?
Het is makkelijk om te denken: "Waarom stoppen artsen hier niet gewoon mee?" Maar het is ingewikkelder dan het lijkt. Ouderen hebben vaak last van meerdere aandoeningen tegelijk.
Denk aan suikerziekte (diabetes type 2), hoge bloeddruk, artrose en misschien wel COPD.
Elke aandoening vraagt om eigen medicijnen. Daarnaast verandert het lichaam naarmate je ouder wordt. Je lever en nieren werken langzamer.
Stoffen blijven langer in je bloed. Wat vroeger een normale dosis was, is nu een overdosis.
Bovendien schrijven artsen soms medicijnen voor om bijwerkingen van andere pillen op te vangen. Neem slaapmiddelen: die zijn soms nodig omdat een bloedtablet de slaap verstoort. Zo bouw je een toren van pillen die steeds instabiel wordt.
De risico’s: Je lichaam raakt overbelast
Te veel medicijnen tegelijk kunnen flink wat schade aanrichten. Je lichaam is geen prullenbak; het moet alles verwerken.
Elke pil heeft bijwerkingen. Een pil tegen hoge bloeddruk kan duizeligheid geven.
De valkuil van bijwerkingen
Een pil tegen pijn kan de maag irriteren. Een kalmeringsmiddel kan suf maken. Tel ze bij elkaar op, en je voelt je niet fit.
Veel ouderen denken dat hun vermoeidheid of duizeligheid gewoon bij het ouder worden hoort. Maar vaak is het een direct gevolg van de medicijnen. Het gevaar? Vallen. Een val kan voor een gebroken heup zorgen, en dat is het begin van een neerwaartse spiraal. Stel je voor: je hebt dozen vol pillen.
Verwarde medicatie
Rood, wit, geel, klein, groot. Sommigen moet je ’s ochtends nemen, anderen ’s avonds.
En dan staan er drie verschillende merken op de verpakking. Het is verwarrend. Het gebeurt regelmatig dat ouderen een pil vergeten, of juist tweemaal slikken. Dit heet medicatiefouten.
De wisselwerking
Het is een van de belangrijkste redenen voor ziekenhuisopnames onder senioren. Dit is het gevaarlijkste aspect. Wanneer er sprake is van meerdere medicijnen tegelijkertijd, kunnen deze elkaar tegenwerken.
Ze versterken elkaar (te veel effect) of neutraliseren elkaar (geen effect). Een bekend voorbeeld is het combineren van bloedverdunners met bepaalde pijnstillers.
Dit kan leiden tot ernstige maagbloedingen. Zonder dat je het doorheeft, speel je Russische roulette met je gezondheid. Ook de combinatie met natuurlijke supplementen, zoals vitamine D of een multivitamine, kan voor verrassingen zorgen. Artsen hebben hier soms geen zicht op, omdat je die supplementen vaak zelf koopt bij de drogist.
Herken de signalen
Hoe weet je of je te veel pillen slikt? Er zijn een paar duidelijke signalen.
Je voelt je vaak moe zonder duidelijke reden. Je hebt last van duizeligheid of struikelt vaker. Je maag doet zeer of je bent misselijk.
Misschien ben je vergeetachtig geworden en twijfel je welke pil je al hebt geslikt.
Een ander teken is een bezoek aan de huisarts dat eindigt met nóg een recept. Het voelt soms alsof er steeds maar plakjes aan de taart worden toegevoegd, maar er wordt nooit een stukje afgesneden. Het is belangrijk om hier kritisch op te zijn. Jij bent degen die in je eigen lichaam woont; jij voelt het het beste.
Wat kun je eraan doen?
Gelukkig is er hoop. Je hoeft niet bij de pakken neer te zitten.
Er zijn concrete stappen die je kunt zetten, alleen of samen met je naasten.
De medicijncheck
De allerbelangrijkste stap is een medicijncheck. Dit is een gesprek met je huisarts of apotheker waarin je alle medicijnen op een rijtje zet. Ja, ook de aspirine die je bij de drogist koopt en de vitaminepillen.
Vraag bij elke pil: "Is deze nog wel nodig?" Soms wordt een medicijn ooit voorgeschreven voor een klacht die allang over is, maar de pil slikt nog steeds door. Het kan ook helpen om een overzicht te maken op een vel papier.
De huisarts als regisseur
Apps zoals die van de apotheek (bijvoorbeeld de Thuisaptheek-app) kunnen hierbij helpen, maar een simpel lijstje werkt ook. Spreek met je arts af dat hij of zij de 'regisseur' is van je medicatie. Vraag om een 'deprescribing' plan. Dat klinkt ingewikkeld, maar het betekent gewoon: langzaam en onder begeleiding afbouwen.
Stop nooit zomaar met een pil, dat kan gevaarlijk zijn. Laat een professional kijken welke pil het eerst mag stoppen.
Een handige tool is de Stopp-Startlijst. Dit is een lijst die artsen gebruiken om te zien welke medicijnen bij ouderen mogelijk onnodig zijn of meer kwaad dan goed doen. Vraag er gerust naar in de praktijk.
Neem je naaste mee naar de dokter. Twee horen meer dan één.
Neem de regie
Een familielid kan helpen herinneren aan vragen die je wilt stellen. Zij zien vaak dingen die jij zelf misschien over het hoofd ziet, zoals veranderingen in gedrag of ritme. Gebruik hulpmiddelen.
Een dag- of weekverdeler is onmisbaar. Het voorkomt dubbel slikken en geeft rust.
Er zijn tegenwoordig ook slimme pillendozen die een seintje geven als het tijd is voor een pil.
Handig voor wie wat vergeetachtiger wordt.
De toekomst van medicatie
De wereld van de geneeskunde beweegt langzaam. Steeds meer artsen beseffen dat minder soms meer is.
Het is een mentaliteitsverandering. We moeten af van het idee dat elke klacht meteen een pil verdient. Leefstijl kan soms wonderen doen.
Beweging bij artrose, gezonder eten bij een hoge bloeddruk; het helpt echt.
Polyfarmacie bij ouderen is een sluipend probleem, maar het is niet onoplosbaar. Het vraagt om aandacht, durf en goede communicatie. Het gaat niet om het wegnemen van zorg, maar om het optimaliseren van je welzijn.
Het doel is niet om zo oud mogelijk te worden, maar om zo gezond mogelijk oud te worden. En dat begint bij een kritische blik op die volle pillendoos op de keukentafel.
Dus, de volgende keer dat je bij die oom op bezoek bent, en je ziet het rijtje dozen, durf dan de vraag te stellen: "Is dit allemaal nog wel nodig?" Het is een gesprek dat misschien ongemakkelijk voelt, maar dat letterlijk levens kan redden.
Want een pil is een hulpmiddel, geen doel op zich.